Trang Tin hoạt động

GRAB-GOJEK SÁP NHẬP CÓ DẪN ĐẾN HẠN CHẾ CẠNH TRANH?

Thứ Năm, Ngày 07/01/2021

1.Giới thiệu Grab và GoJek là hai công ty khởi nghiệp về dịch vụ gọi xe giá trị nhất Đông Nam Á, được cho là đang trong các cuộc đàm phán để thực hiện sáp nhập. Theo hãng tin Bloomberg, các bên “đã đạt được tiến bộ đáng kể trong việc tiến đến thỏa thuận để kết hợp hoạt động kinh doanh”. Theo bài báo này, vào ngày 3 tháng 12 năm 2020, Grab thông báo với nhân viên của mình “tốc độ phát triển kinh doanh của Grab đang tốt, và như mọi tin đồn hợp nhất trên thị trường, [Grab] ... đã sẵn sàng mua lại đối thủ.” Trong những năm qua, Grab và Gojek đã rơi vào cuộc đua “đốt tiền” để giành thị phần thống lĩnh trên thị trường (như trong lĩnh vực gọi xe, giao thức ăn và thanh toán di động). Tin tức này đã nhận được nhiều phản ứng trái chiều. Một số nhà đầu tư ủng hộ việc sáp nhập này nhằm hạn chế “cuộc đua đốt tiền” và tạo ra một trong những doanh nghiệp internet lớn mạnh nhất tại khu vực. Trái lại, nhiều người đặt câu hỏi về việc tập trung kinh tế và tuân thủ các quy định về cạnh tranh. Có vẻ như chỉ là vấn đề thời gian trước khi suy đoán trở thành hiện thực, sẽ rất thú vị để xem Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Singapore (“CCCS”) và Hội đồng Cạnh tranh Việt Nam (“VCC”) sẽ quyết định như thế nào theo khuôn khổ pháp luật của từng quốc gia, đặc biệt là dựa trên các quyết định trước đây của các cơ quan này về việc sáp nhập của Grab và Uber lần lượt vào năm 2018 và 2019. 2. Giả định giao dịch sáp nhập Grab-GoJek Trong khi các chi tiết của thỏa thuận sáp nhập vẫn chưa được thống nhất, có nguồn tin cho biết cả Grab và GoJek “đã thu hẹp sự khác biệt về quan điểm của họ”. Theo họ, mặc dù mục đích cuối cùng là trở thành một công ty đại chúng niêm yết, “hai thương hiệu có thể được điều hành riêng biệt trong một thời gian dài”. Người đồng sáng lập Grab, Anthony Tan, sẽ đứng đầu doanh nghiệp sau sáp nhập với tư cách là CEO. Trong khi đó, những người quản lý của GoJek sẽ điều hành mảng kinh doanh được kết hợp cũng với thương hiệu GoJek tại thị trường Indonesia. Tuy nhiên, họ cũng cảnh báo rằng “các cuộc đàm phán vẫn diễn ra, tuy nhiên thương vụ có thể sẽ không được thực hiện” vì “thỏa thuận này cần sự phê duyệt theo pháp luật và các chính phủ có thể lo ngại về việc chống độc quyền đối với sự sáp nhập của hai công ty gọi xe hàng đầu trong khu vực”. 3. Giao dịch sáp nhập Grab-GoJek có vi phạm các quy định về hạn chế cạnh tranh? Trong khu vực Đông Nam Á, Grab (trị giá hơn 14 tỷ USD) có mặt ở 8 quốc gia, trong khi GoJek (trị giá khoảng 10 tỷ USD) có mặt ở 5 nước. Do đây là hai công ty cung cấp dịch vụ gọi xe hàng đầu trong khu vực, Chính phủ cần phải can thiệp vào giao dịch này với các quy định về chống độc quyền, để đảm bảo rằng người tiêu dùng và các doanh nghiệp khác được bảo vệ khỏi mọi tác động của hạn chế cạnh tranh. Tại Singapore, CCCS thông báo rằng “CCCS đang xem xét các tiến triển mới” và “đã yêu cầu các bên cung cấp thêm thông tin”, bởi vì, mặc dù Singapore có khung pháp lý cho phép thông báo sáp nhập tự nguyện, nhưng theo mục 54 của Đạo luật Cạnh tranh (Cap 50B, 2006 Rev Ed) (“Đạo luật Cạnh tranh”) quy định nghiêm cấm “các giao dịch sáp nhập đã dẫn đến hoặc có thể dự kiến dẫn đến việc làm giảm đáng kể sự cạnh tranh”. Cùng lúc đó, tTại Việt Nam, cơ quan quản lý cạnh tranh chưa đưa ra bất kỳ bình luận nào về giao dịch dự kiến sáp nhập Grab-GoJek. Do đó, để trả lời câu hỏi nêu trên, nếu các cơ quan chức năng quyết định khởi xướng điều tra về vụ sáp nhập Grab-GoJek, quyết định trước đó của các cơ quan này đối với giao dịch sáp nhập Grab-Uber sẽ mang tính liên quan rất lớn và vì vậy nên được xem xét. 3.1 Thương vụ sáp nhập Grab-Uber Grab và Uber, tương tự như Grab và GoJek, là những đối thủ của nhau trong ngành. Vào ngày 26 tháng 3 năm 2018, Grab thông báo rằng họ đã mua lại mảng kinh doanh ở Đông Nam Á của Uber, đổi lại Uber nắm giữ 27,5% giá trị tài sản của Grab (“Thương vụ”).10 3.1.1 Phản hồi của Singapore Vào ngày 27 tháng 3 năm 2018, CCCS đã bắt đầu điều tra về Thương vụ theo mục 62(1)(d) của Đạo luật Cạnh tranh vì có cơ sở hợp lý để cho rằng Thương vụ đã làm giảm đáng kể sự cạnh tranh trong thị trường gọi xe ở Singapore.11 Vào ngày 13 tháng 4 năm 2018, trong nỗ lực để đảm bảo sự hoạt động và gia nhập vào thị trường xuyên suốt quá trình điều tra, CCCS đã ban hành Thông báo chỉ thị áp dụng biện pháp tạm thời đối với Grab và Uber. CCCS đã chỉ đạo Uber tiếp tục các dịch vụ gọi xe của mình cho đến ngày 7 tháng 5 năm 2018 nhằm i) đảm bảo chuyển đổi dễ dàng cho cả tài xế và khách hàng.12 Các biện pháp tạm thời quan trọng khác bao gồm ii) duy trì giá cước dịch vụ và mức hoa hồng trước Thương vụ, iii) đảm bảo quyền tự do lựa chọn của tài xế và khách hàng, iv) cấm Grab sử dụng dữ liệu hoạt động của Uber (ví dụ: dữ liệu lịch sử chuyến đi) để nâng cao vị thế thị trường của Grab và loại bỏ các nghĩa vụ độc quyền lên tài xế.13 Sau đó, ngày 5 tháng 7 năm 2018, CCCS ban hành Dự thảo Quyết định xử lý vi phạm đối với Grab và Uber và xin ý kiến phản hồi của công chúng về các biện pháp khắc phục cấu trúc và khắc phục hành vi có thể áp dụng để giải quyết các mối lo ngại về cạnh tranh và khôi phục khả năng cạnh tranh của thị trường.14 Quyết định của CCCS đã được ban hành chính thức vào ngày 24 tháng 9 năm 2018. Theo điều tra của CCCS, cơ quan này đã xác định rằng Thương vụ làm giảm đáng kể sự cạnh tranh trong thị trường gọi xe ở Singapore15 và đưa ra các chỉ thị cho các bên để giảm thiểu tác động bất lợi của vi phạm.16 Để đi đến kết luận cuối cùng, CCCS xác định rằng sau Thương vụ, giá của Grab đã tăng từ 10% đến 15%.17 CCCS xét thấy, bên cạnh các vấn đề khác: Thương vụ đã làm giảm đáng kể sự cạnh tranh trong thị trường đặt xe bằng cách loại bỏ sự cạnh tranh giữa Grab và Uber, hai đối thủ cạnh tranh lớn nhất của nhau trong ngành.18 Với việc Grab nắm giữ khoảng 80% thị phần, sự gia nhập của các đối thủ cạnh tranh mới có vẻ như không đủ để ngăn cản Grab lợi dụng việc hạn chế cạnh tranh sau Thương vụ.19 Theo đó, lần đầu tiên trong lịch sử, CCCS đã áp dụng hình phạt tiền đối với Grab, mức phạt là 6.419.647 SGD (4.831.161,14 USD)20 và đối với Uber, mức phạt là 6.582.055 SGD (4.953.382,69 USD)21 nhằm răn đe một vụ việc sáp nhập đã được thực hiện và không thể đảo ngược, gây tổn hại đến cạnh tranh. Khi quyết định rằng phải áp dụng hình phạt tiền, CCCS cho rằng các bên đã biết hoặc phải biết rằng có những vấn đề về cạnh tranh phát sinh từ Thương vụ. CCCS dựa trên, bên cạnh các yếu tố khác, các điều khoản trong Thỏa thuận mua bán, đặc biệt là điều khoản “đồng ý tỉ lệ khoản phạt tài chính và chi phí mà mỗi bên phải chịu, cho bất kỳ cuộc điều tra chống độc quyền nào, do bất kỳ cơ quan chống độc quyền nào áp dụng, phát sinh từ việc thực hiện Thương vụ”.22 CCCS cho rằng đây không phải là “điều khoản phòng ngừa”, điều khoản này “không phổ biến”, và cả Grab và Uber “đã xem xét cụ thể khả năng Thương vụ sẽ vi phạm các quy định chống độc quyền và dẫn đến hình phạt tài chính”.23 Ngoài ra, CCCS đã ban hành Chỉ thị để giảm bớt tác động của Thương vụ đối với các tài xế, đồng thời mở rộng thị trường và tạo sân chơi công bằng cho các công ty mới gia nhập (các Chỉ thị này sau đó đã được bãi bỏ vào tháng 11/2020), bao gồm: Đảm bảo các tài xế Grab được tự do sử dụng các nền tảng gọi xe và không bắt buộc phải sử dụng nền tảng độc quyền của Grab.24 Điều này nhằm làm tăng sự lựa chọn cho tài xế và khách hàng, và làm cho thị trường cạnh tranh hơn.25  Xóa bỏ các nghĩa vụ độc quyền, thời gian hạn chế và/hoặc phí chấm dứt mà Grab áp đặt đối với các tài xế thuê xe từ Công ty Lion City Rentals, Grab Rentals và đối tác cho thuê xe của Grab nhằm đảm bảo tài xế có thể sử dụng xe đã thuê với các ứng dụng gọi xe khác.26   Xóa bỏ các thỏa thuận độc quyền của Grab với mọi công ty taxi tại Singapore nhằm tăng sự lựa chọn cho tài xế.27  Duy trì thuật toán tính giá cước của Grab và tỷ lệ hoa hồng cho tài xế như trước khi sáp nhập.28 Quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của khách hàng khỏi việc tăng giá quá mức, và lợi ích của người tài xế khi không bị tăng tiền hoa hồng phải trả cho Grab; đồng thời không ảnh hưởng đến tính linh hoạt của Grab trong việc áp dụng giá tùy chỉnh trong điều kiện cung cầu bình thường, hoặc hạn chế số lượng khuyến mãi cho khách hàng và những ưu đãi cho tài xế mà Grab mong muốn cung cấp.29  Yêu cầu Uber bán các xe của Công ty cho thuê xe Lion City Rentals cho bất kỳ đối thủ cạnh tranh tiềm năng nào có chào giá hợp lý dựa trên giá trị thị trường và ngăn chặn Uber bán các xe này cho Grab khi chưa có sự chấp thuận của CCCS.30 Quy định này nhằm ngăn cản Grab và Uber mua lại hoặc tích trữ các phương tiện của Lion City Rentals, để Grab và Uber không thể hạn chế các đối thủ cạnh tranh mới tiếp cận đội xe này. Bất kỳ giao dịch mua nào như vậy từ thời điểm Thương vụ được tiến hành đến ngày có quyết định cuối cùng của CCCS, sẽ bị hủy bỏ trừ khi được CCCS chấp thuận rõ ràng.31 3.1.2 Phản hồi của Việt Nam Thương vụ sáp nhập Grab-Uber diễn ra vào thời điểm Luật Cạnh tranh 2004 được ban hành ngày 3 tháng 12 năm 2004 có hiệu lực (“Luật Cạnh tranh 2004”). Vào ngày 16 tháng 04 năm 2018, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (“VCCA”) quyết định điều tra sơ bộ Thương vụ và xác định sơ bộ rằng Thương vụ này đã vi phạm các quy định của Luật Cạnh tranh 2004. Vào ngày 30 tháng 11 năm 2018, VCCA đã đưa kết luận điều tra liên quan đến Thương vụ. Vào ngày 9 tháng 4 năm 2019, VCCA đã ban hành kết luận điều tra bổ sung. Trong các kết luận điều tra trên, VCCA xác định rằng Thương vụ là giao dịch mua lại doanh nghiệp; do đó, Thương vụ này là hành vi tập trung kinh tế theo quy định tại khoản 3 Điều 17 Luật Cạnh tranh 2004. Kết luận trên của VCCA dựa trên các chứng cứ và phân tích sau: (a) Công ty Uber Việt Nam chuyển nhượng cho Grab Việt Nam quyền và nghĩa vụ của mình trong hợp đồng dịch vụ giữa Uber Việt Nam và tài xế và hợp đồng với khách hàng sử dụng dịch vụ đặt xe. (b) Do đó, Grab Việt Nam có quyền định đoạt hoạt động của Uber Việt Nam liên quan đến dịch vụ đặt xe. (c) Dẫn đến việc Grab Việt Nam kiểm soát và quản lý toàn bộ hoạt động của Uber Việt Nam. Bởi vì việc sáp nhập Grab-Uber là một hành vi tập trung kinh tế, theo VCCA, Grab Việt Nam và Uber Việt Nam đã không thông báo VCCA về Thương vụ, và hành vi sáp nhập của Grab-Uber là hành vi tập trung kinh tế bị cấm theo Điều 18 Luật Cạnh tranh 2004.VCCA đề xuất mức phạt tiền (i) 5% tổng doanh thu của Grab Việt Nam và nhóm doanh nghiệp Uber (bao gồm Uber Việt Nam và Uber B.V ở Hà Lan) trong năm 2017 đối với hành vi không thông báo tập trung kinh tế; và (ii) 5% tổng doanh thu của Grab Việt Nam và nhóm doanh nghiệp Uber (bao gồm Uber Việt Nam và Uber B.V ở Hà Lan) trong năm 2017 đối với hành vi thực hiện Thương vụ bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2004; và các biện pháp khắc phục bao gồm (i) duy trì thuật toán định giá cước phí chuyến đi và mức chiết khấu với tài xế như trước khi Grab mua lại Uber; và (ii) thông báo với VCCA và VCC khi có điều chỉnh (tăng) giá cước phí chuyến đị và mức chiết khấu với tài xế. Ngày 11 tháng 06 năm 2019, VCC mở phiên điều trần không công khai với sự tham gia của VCCA, Grab Việt Nam và Uber. Sau phiên điều trần trên, VCC đã ra quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh, cho rằng hành vi Grab sáp nhập Uber không vi phạm các quy định pháp luật cạnh tranh. Theo đánh giá của VCC, Grab Việt Nam không mua lại vốn góp của Uber Việt Nam, không chiếm bất kỳ tỉ lệ quyền biểu quyết tại Uber Việt Nam, không tham gia vào việc quản lý hoặc kiểm soát hoạt động kinh doanh của Uber Việt Nam. VCC cũng xác định rằng Uber Việt Nam không có ngành nghề kinh doanh trong lĩnh vực gọi xe cũng như không sở hữu hay kiểm soát ứng dụng gọi xe Uber. Ứng dụng Uber do Uber B.V ở Hà Lan quản lý và ứng dụng này vẫn thuộc quyền quản quản lý của Uber B.V sau Thương vụ, mà không phải là Grab Việt Nam. Do đó, VCC kết luận rằng không đủ yếu tố luật định cấu thành hành vi “mua bán doanh nghiệp” và tập trung kinh tế. Các nhận định trên của VCC có vẻ như đã dựa trên quy định tại khoản 3 Điều 17 Luật Cạnh tranh 2004 và Điều 34 Nghị định 116/2005/ND-CP, quy định này xác định hành vi tập trung kinh tế thông qua một tiêu chí duy nhất – liệu doanh nghiệp mua lại có chiếm được đủ tỉ lệ quyền bỏ phiếu để doanh nghiệp mua lại chi phối các chính sách tài chính và hoạt động của doanh nghiệp bị mua lại. 3.2 Các quyết định có thể được đưa ra đối với giao dịch sáp nhập Grab-Gojek 3.2.1 Phản hồi của Singapore Với việc Grab và GoJek là hai nhà cung cấp dịch vụ đặt xe lớn nhất Đông Nam Á sau khi Uber rút lui, một vụ sáp nhập tiềm năng có thể sẽ tạo ra vị thế độc quyền trong lĩnh vực đặt xe của Singapore. Hơn nữa, không giống như vụ sáp nhập Grab-Uber, vụ sáp nhập Grab-GoJek cũng sẽ dẫn đến việc Grab thống trị ngành thanh toán ví điện tử do sự rút lui của GoJek. Do đó, việc sáp nhập Grab-GoJek sẽ dẫn đến việc Grab trở thành công ty độc quyền trên thực tế, điều này sẽ vi phạm nghiêm trọng luật cạnh tranh của Singapore. Dựa trên quyết định của CCCS về vụ sáp nhập Grab-Uber, dường như CCCS dựa vào và coi trọng các tài liệu nội bộ công ty của các bên hợp nhất vì cho rằng các tài liệu này cung cấp bằng chứng có giá trị và kịp thời về cách các bên sáp nhập xem xét các vấn đề, bao gồm định nghĩa thị trường, bối cảnh cạnh tranh, các đối thủ cạnh tranh lớn nhất của họ, mức độ và khả năng gia nhập thị trường, và các tác động có thể xảy ra của giao dịch đối với cạnh tranh thị trường. Do đó, nhiều khả năng CCCS sẽ mở một cuộc điều tra về vấn đề này và kết quả có thể sẽ phản ánh kết quả của vụ sáp nhập Grab-Uber. Đối với Grab, mức phạt tiền lần này có thể sẽ cao hơn nhiều so với trước đây vì đây sẽ là lần thứ hai Grab vi phạm Đạo luật Cạnh tranh của Singapore 3.2.2 Phản hồi của Việt Nam Do chi tiết của giao dịch này chưa được tiết lộ, nếu Grab và GoJek quyết định tham gia vào một giao dịch mua lại tương tự như Grab và Uber, theo Luật Cạnh tranh 2018, việc sáp nhập Grab-GoJek có thể được coi là hành vi “tập trung kinh tế”.35 Các quy định pháp luật cạnh tranh gần đây dường như đã thay đổi bất lợi cho Grab. Cụ thể, theo Luật Cạnh tranh 2004 và văn bản hướng dẫn, tiêu chí duy nhất xác định việc mua lại và yếu tố cấu thành tập trung kinh tế là quyền biểu quyết của doanh nghiệp mua lại tại doanh nghiệp bị mua lại. Tuy nhiên, theo Luật Cạnh tranh 2018 và Nghị định36 hoạt động mua lại sẽ được coi là tập trung kinh tế nếu đáp ứng một trong các tiêu chí sau: (i) Doanh nghiệp mua lại giành được quyền sở hữu trên 50% vốn điều lệ hoặc trên 50% cổ phần có quyền biểu quyết của doanh nghiệp bị mua lại; (ii) Doanh nghiệp mua lại giành được quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng trên 50% tài sản của doanh nghiệp bị mua lại; (iii) Doanh nghiệp mua lại có quyền quyết định bổ nhiệm, miễn nhiệm hoặc bãi nhiệm thành viên hội đồng quản trị, chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc hoặc tổng giám đốc của doanh nghiệp bị mua lại; (iv) Doanh nghiệp mua lại quyết định sửa đổi, bổ sung điều lệ của doanh nghiệp bị mua lại; (v) Doanh nghiệp mua lại quyết định các vấn đề quan trọng trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bị mua lại  Nếu Grab quyết định mua lại hơn 50% tài sản của GoJek, tương tự như giao dịch với Uber, Grab đáp ứng tiêu chí thứ hai như đã đề cập ở trên. Do đó, theo Luật Cạnh tranh 2018, việc sáp nhập Grab-GoJek sẽ được coi là hành vi tập trung kinh tế. Hành vi tập trung kinh tế của Grab-GoJek có khả năng bị cấm nếu hành vi này gây tác động hoặc có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường Việt Nam.Để đánh giá những tác động đối với thị trường Việt Nam, Luật Cạnh tranh 2018 quy định quy trình của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (“NCC”) thực hiện để đánh giá hoạt động của một hành vi tập trung kinh tế thông qua hai giai đoạn, bao gồm (a) thẩm định sơ bộ và (b) thẩm định chính thức. Do Grab chiếm khoảng 73% thị phần tại thị trường đặt xe Việt Nam và GoJek nắm giữ 10%, nên Grab và GoJek sẽ phải thông báo cho NCC về giao dịch sáp nhập này.Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận đủ hồ sơ thông báo hợp lệ, NCC thông báo kết quả đánh giá sơ bộ cho doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế về việc giao dịch đó được thực hiện hoặc phải thẩm định chính thức. Cần lưu ý rằng, nếu NCC không ra thông báo kết quả thẩm định sơ bộ sau 30 ngày đánh giá sơ bộ, thì việc tập trung kinh tế được thực hiện. Trong quá trình thẩm định chính thức về tập trung kinh tế, NCC sẽ thực hiện việc đánh giá tất cả các yếu tố luật định liên quan đến các biện pháp khắc phục hậu quả hạn chế cạnh tranh. Quá trình thẩm định này có thể mất đến 90-150 ngày. Sau khi hoàn thành, NCC sẽ ra quyết định. Quyết định sẽ chấp thuận việc sáp nhập được phép thực hiện, bị cấm, hoặc có thể được thực hiện nhưng phải tuân theo một số điều kiện nhất định. 4 Kết luận Tóm lại, mặc dù cả Grab và GoJek cho đến nay đều từ chối bình luận về khả năng sáp nhập của họ, nhưng rõ ràng là việc sáp nhập hoặc mua lại sẽ chỉ còn là vấn đề thời gian. Cả hai đều nổi tiếng là hai đối thủ cạnh tranh lớn nhất trong ngành dịch vụ gọi xe, với thị phần chiếm hầu hết thị trường nhau khi sáp nhập, sẽ không dễ dàng để giao dịch không bị giám sát hoặc không bị phạt mà không thu hút sự chú ý của các cơ quan hữu quan.

Trang chủ | Tin hoạt động | Tư vấn hội viên | Tin tức khác | Liên hệ | Giới thiệu
Cơ quan chủ quản: HIỆP HỘI CÁC NHÀ ĐẦU TƯ TÀI CHÍNH VIỆT NAM
Giấy phép thiết lập trang tin điện tử số 84/GP-BC cấp ngày 29/06/2005
Trụ sở:Tầng 6 - Tòa nhà Đa Năng - Số 169, Phố Nguyễn Ngọc Vũ, Phường Trung Hòa, Quận Cầu Giấy, Hà Nội
Email: office@vafi.org.vn - Tel: 024.3972 8133 - Fax: 024.3972 8133
Copyright © 2005 Vietnam Association of Financial Investors. All Rights Reserved.